Working Paper No. 3: truyền hình không đơn giản như nước giải khát

Truyền hình không đơn giản như nước giải khát

Th.s Lữ Lâm Uyên

(Giảng viên Luật cạnh tranh Khoa Luật – Đại học Kinh tế TP.HCM)

Giải ngoại hạng Anh đang được phát những trận đầu tiên của mùa giải mới 2013-2016. Việc liên doanh Truyền hình số vệ tinh VSTV (K+) – trong đó Đài truyền hình Việt Nam (VTV) chiếm 51% và đối tác nước ngoài Canal Plus chiếm 49% vốn điều lệ – độc quyền phát sóng gói 1 và 2 hấp dẫn nhất giải đấu này gây bức xúc mạnh mẽ trong người hâm mộ môn thể thao vua. Câu chuyện tương tự xảy ra mùa giải trước đã lặp lại trong nỗi ngán ngẩm bởi chạm đến vấn đề độc quyền mà người Việt Nam vốn rất nhạy cảm. Làn sóng phản ứng đến đỉnh điểm khi Hội cổ động viên giương biểu ngữ tẩy chay K+ trong trận đấu VN-Asernal trên sân Mỹ Đình, đồng thời năm đơn vị truyền hình VTC, Viettel, AVG, SCTC và HTV từng cam kết sẽ không phát sóng nội dung của K+ trên bất cứ phương tiện truyền dẫn nào nếu K+ vẫn tiếp tục độc quyền. Tuy nhiên, trước sức ép yêu cầu chia sẻ bản quyền và chỉ đạo đề nghị dàn xếp từ cơ quan quản lý, những trận đấu vào chủ nhật, đá sớm ngày thứ 7, trong đó có Super Sunday vẫn chỉ được phát trên kênh K+. Trong khi một số nhà đài đành ngậm ngùi ôm gói 3 kém hấp dẫn nhất, người nắm giữ hy vọng về các trận đấu vàng của ngoại hạng Anh hiện vẫn bình chân như vại.

Khả năng cao nhất cáo buộc K+  vi phạm Luật cạnh tranh là áp dụng điều khoản quy định lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền gây hạn chế cạnh tranh. Muốn vậy, cần chứng minh K+  thỏa mãn yếu tố chủ thể luật định, theo đó K+ phải là doanh nghiệp (DN) chiếm vị trí thống lĩnh thị trường hoặc là DN độc quyền. Phải nói ngay K+ không phải là DN độc quyền hiểu theo nghĩa được Luật cạnh tranh điều chỉnh – tức DN duy nhất cung cấp hàng hóa, dịch vụ đáp ứng  nhu cầu không thể thay thế của người tiêu dùng. Chưa kể phải cạnh tranh với các chương trình thể thao như đua xe đạp, bóng chuyền, quần vợt…, ngay trong thị trường liên quan hẹp nhất, K+ vẫn phải cạnh tranh với chương trình phát sóng giải vô địch bóng đá các nước khác. Độc quyền phát sóng giải ngoại hạng Anh mà K+ đang sở hữu chỉ là độc quyền phân phối dịch vụ truyền hình một chương trình thể thao bên cạnh hàng nghìn chương trình khác. Do vậy, xét từ góc độ doanh nghiệp, nỗ lực có được độc quyền phân phối cũng như thái độ không nhân nhượng trong chia sẻ bản quyền nhằm tối đa hóa lợi nhuận là việc làm có lý do chính đáng.

Tuy nhiên, câu chuyện có thể trở nên phức tạp theo hướng xem xét vị trí thống lĩnh thị trường của K+. Nếu chỉ dựa vào yếu tố thị phần và sức mạnh tài chính, với 3% thị phần trên thị trường truyền hình trả tiền cộng với khoản lỗ hơn 1300 tỉ đồng đến thời điểm hiện tại, K+ có thể tự nhận không phải là DN chiếm vị trí thống lĩnh thị trường. Tuy nhiên, ngoài tiêu chí thị phần, luật cạnh tranh Việt Nam còn quy định khả năng gây hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể của DN, cũng là điều kiện cần và đủ để kết luận về vị trí thống lĩnh. Theo đó, một trong những cơ sở xem xét khả năng này là năng lực tài chính của tổ chức có quyền kiểm soát, chi phối hoạt động của doanh nghiệp. Trong trường hợp K+, VTV là bên góp vốn có quyền kiểm soát (chiếm 51% vốn điều lệ), lại là cơ quan thuộc chính phủ nắm quyền quản lý toàn bộ hạ tầng mạng, được giao quyền là đầu mối đại diện Việt Nam trong việc đàm phán mua bản quyền các giải đấu lớn trên thế giới. Hơn nữa, theo khảo sát được công bố mới đây của Cục Quản lý cạnh tranh, VTV hiện đang nắm giữ tổng thị phần lên đến hơn 70% trên thị trường truyền hình trả tiền tại Việt Nam (bao gồm thị phần các DN mà VTV góp vốn). Cũng như quan  ngại về mức độ tập trung cao của thị trường này khi chỉ số CR3 (concentration ratio) – mức độ tập trung của ba doanh nghiệp lớn nhất – lên đến 85%, dấu hiệu chủ thể nắm quyền kiểm soát khiến doanh nghiệp mà nó hậu thuẫn có khả năng gây hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể trong trường hợp này hoàn toàn có thể được xem xét. Một khi vị trí thống lĩnh thị trường được xác định, K+ có thể phải đối diện nguy cơ bị cáo buộc lạm dụng vị trí này gây cản trở cạnh tranh theo quy định tại Điều 13 Luật cạnh tranh.

Mặt khác, việc liên doanh K+ bất chấp cái giá ngất ngưỡng 37,5 triệu đô để sở hữu bằng được bản quyền EPL cũng không bình thường do truyền hình là lĩnh vực thuộc độc quyền nhà nước. Điều 15 Luật cạnh tranh quy định nhà nước có quyền cũng như trách nhiệm kiểm soát giá mua dịch vụ trong trường hợp này. Nhưng nhà nước ở đây được đại diện bởi cơ quan cụ thể nào, thực hiện theo một quy chế gì thì luật không đề cập. Do vậy, việc VTV, với tư cách cơ quan thuộc Chính phủ, được Bộ Thông tin và Truyền thông giao làm đầu mối đàm phán mua bản quyền Giải bóng đá Ngoại hạng Anh bằng văn bản số 130/BTTTT-PTTH&TTĐT ngày 10/11/2012 không thể nói là không đúng thẩm quyền, kể cả việc VTV đồng ý mua EPL sau khi bị đối tác nước ngoài Canal Plus đặt vào chuyện đã rồi với giá trên trời cũng là không trái luật. Trách nhiệm kiểm soát giá mua bản quyền một dịch vụ thuộc lĩnh vực nhà nước quản lý đã bị bỏ ngỏ bởi quy định lỏng lẻo của luật pháp.  Tuy thế, người yêu bóng đá lẽ ra đã có thể trông đợi vào chiếc đũa quyền lực còn lại tại Điều 15 khoản 2 Luật cạnh tranh – quy định nhà nước có quyền quyết định khối lượng, số lượng, phạm vi thị trường của dịch vụ thuộc lĩnh vực độc quyền nhà nước. Nếu nhà nước sử dụng rốt ráo quyền này, dù không phải phương án tối ưu vì đã can thiệp chậm một bước nhưng ít ra đã có thể ngăn chặn việc liên doanh K+ mặc tình gắp trọn quyền lợi chính đáng của người hâm mộ bóng đá, cũng như ít nhiều ngăn ngừa lặp lại kịch bản Cocacola, khi mà liên doanh này dù lỗ liên tục vẫn vung tiền không tiếc tay, dẫu truyền hình vốn khác xa nước giải khát!

(DOANH NHÂN & PHÁP LUẬT số 37/10 – 2013)